«Μας ψεκάζουν, αλλά δεν μας το λένε» - Το ψυχολογικό προφίλ των ανθρώπων που αναζητούν θεωρίες συνωμοσίας

«Μας ψεκάζουν, αλλά δε μας το λένε», λέει με σιγουριά ένας άνδρας γύρω στα 50 στον συνομιλητή του. Εκείνος, με τη σειρά του, συμφωνεί και προσθέτει: «Νομίζεις ότι είναι τυχαίες τόσες ασθένειες; Για να μην αρχίσω με τα εμβόλια. Όποιος τα έκανε θα το μετανιώσει».

Ο φανταστικός αυτός διάλογος θα μπορούσε κάλλιστα να ισχύει στην πραγματικότητα, αφού ανησυχητικά μεγάλο είναι το ποσοστό όσων πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίες, με πρώτη από όλες τους περίφημους αεροψεκασμούς.

- Από τις πιο δημοφιλείς θεωρίες, είναι πως τα εμβόλια για τον κορωνοϊό περιέχουν σύστημα παρακολούθησης.

Αυτές οι λευκές «αφράτες» γραμμές που διαγράφουν τον γαλάζιο ουρανό, δεν είναι άλλο από ίχνη συμπύκνωσης ή contrails, τα οποία προκαλούνται από τους υδρατμούς των καυσαερίων σε ψυχρές ατμοσφαιρικές συνθήκες. Και όμως, σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα, περίπου το 10% των πολιτών στις ΗΠΑ «πιστεύει ακράδαντα» στη θεωρία, ενώ ένα άλλο 20-30% πιστεύει ότι είναι «σχετικά αληθινή». Μια διεθνής έρευνα κατέληξε σε παρόμοιο ποσοστό, με σχεδόν το 17% των ερωτηθέντων να πιστεύει ότι η θεωρία είναι «αληθινή ή εν μέρει αληθινή».

Στην Ελλάδα, μελέτες που διεξήχθησαν την περίοδο 2013 και 2017-2018 της MRB Hellas για τη διαΝΕΟσις και της Metron Analysis έδειξαν ότι περίπου 1 στους 3 Έλληνες (28,7%- 33%) πιστεύει ότι τα ίχνη είναι χημικές ή βιολογικές ουσίες που ψεκάζονται σκόπιμα. Το 2012 το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας προχώρησε σε ανακοίνωση ως απάντηση στα ερωτήματα πολιτών σχετικά με αυτά, διαβεβαιώνοντας ότι δεν εκτελείται καμία πτήση ψεκασμού με χημικές ουσίες πάνω από ελληνικό έδαφος, και εξηγώντας πως τα λευκά ίχνη αποτελούνται από νερό υπό τη μορφή σταγονιδίων ή μικροσκοπικών παγοκρυστάλλων και οφείλονται στη συμπύκνωση των υδρατμών που περιέχονται στα καυσαέρια των πολιτικών αεροσκαφών.

Οι πιο δημοφιλείς θεωρίες συνωμοσίας

Πέρα, όμως, από τα contrails -οι συνωμοσιολόγοι χαρακτηρίζουν «chemtrails»-, πολλές είναι ακόμα οι θεωρίες που με βάση την ψευδοεπιστήμη κερδίζουν έδαφος.

-Η Γη είναι επίπεδη: με την κοινότητα των Flat Earthers που δεν αποδέχονται ότι ο πλανήτης μας είναι στρογγυλός, να αυξάνεται μέσα από τα social media.

-Οι κυβερνήσεις με μυστικά προγράμματα ελέγχουν τον καιρό: με viral αναρτήσεις που στοχοποιούσαν τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, ότι «χειραγωγούσε» τον καιρό και για αυτό το λόγο προκλήθηκε παγετός στο Τέξας το 2021.

-Τα εμβόλια για τον κορωνοϊό δεν είναι ασφαλή, τροποποιούν το DNA και περιέχουν σύστημα παρακολούθησης, ενώ ο ίδιος ο ιός ήταν κινεζικό βιολογικό όπλο.

-Η προσελήνωση του Apollo το 1969 δεν συνέβη ποτέ, αλλά ήταν μια σκηνοθετημένη σκηνή σε κινηματογραφικό στούντιο, παρά τα αποδεικτικά στοιχεία με εικόνες από το σημείο.

-Η υπερθέρμανση του πλανήτη και συνολικά η κλιματική αλλαγή δεν είναι πραγματικότητα, αλλά πρόκειται για επινόηση των ισχυρών για κέρδος και περισσότερο έλεγχο.

Οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να οδηγήσουν σε απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, να εμποδίσουν την αντιμετώπιση πραγματικών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, να διχάσουν την πολιτεία, να προκαλέσουν ταραχή και άγχος.

- H στιγμή που η ανθρωπότητα πάτησε για πρώτη φορά το πόδι της στη Σελήνη στις 20 Ιουλίου 1969 με την αποστολή Apollo 11 της NASA, σύμφωνα με τους συνωμοσιολόγους- δεν συνέβη ποτέ αλλά ήταν μια σκηνοθετημένη σκηνή σε κινηματογραφικό στούντιο.

Γιατί ο κόσμος πιστεύει ακόμα στις θεωρίες συνωμοσίας;

Παρά την πρόσβαση στην ενημέρωση, παρά τα δεκάδες έγκυρα δίκτυα πληροφόρησης, παρά τις δημόσιες τοποθετήσεις επιστημόνων, υπάρχουν ακόμα αρκετοί που πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίας. Γιατί; Ερευνητές του Πανεπιστημίου Φλίντερς και του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδας στην Αυστραλία, διαπίστωσαν ότι άνθρωποι που αναζητούν απαντήσεις πίσω από καθημερινά φαινόμενα και λειτουργούν αναζητώντας μοτίβα, προσπαθώντας να συνδέσουν τα γεγονότα με κάτι μεγαλύτερο, τείνουν να πιστεύουν σε αυτές.

Σύμφωνα με την έκθεση που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Cognitive Processing, υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ανάγκη να βάζουν σε τάξη -όπως εκείνοι την ορίζουν- τα γεγονότα, να βρίσκουν μοτίβα και εξηγήσεις σε όσα συμβαίνουν. Θέλουν τα συμβάντα να ταιριάζουν σε ένα λογικό σύστημα που να εξηγεί ακριβώς τι συμβαίνει και γιατί. Η επιστημονική ομάδα περιγράφει αυτόν τον τρόπο σκέψης ως συστηματοποίηση και θέλησε να κατανοήσει κατά πόσο επηρεάζει στην ερμηνεία σύνθετων πληροφοριών και αν αποτελεί παράγοντα για εκδήλωση μεγαλύτερου ενδιαφέροντος στις θεωρίες συνωμοσίας.

Η ομάδα, με επικεφαλής τον Δρ. Νεόφυτο Γεωργίου του Πανεπιστημίου Φλίντερς, ειδικό στην έρευνα για τις θεωρίες συνωμοσίας, διενήργησε δύο ξεχωριστές μελέτες αναλύοντας δεδομένα από διαφορετικές ομάδες συμμετεχόντων. Στην πρώτη συμμετείχαν 412 ενήλικες από τις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία και την Ευρώπη, οι οποίοι συμπλήρωσαν ψυχολογικά τεστ που αξιολογούσαν χαρακτηριστικά του φάσματος του αυτισμού, την τάση συστηματοποίησης και αναζήτησης μοτίβων, την ικανότητα αναλυτικής σκέψης και την αποδοχή θεωριών συνωμοσίας.

Από αυτή προέκυψαν τέσσερα διαφορετικά ψυχολογικά προφίλ. Δύο από αυτά παρουσίαζαν αυξημένα στοιχεία αυτισμού και αποδοχή θεωριών συνωμοσίας σε υψηλό ποσοστό, αλλά διέφεραν ως προς τον τρόπο σκέψης: στο ένα προφίλ υπήρχε ισχυρή τάση αναζήτησης μοτίβων και σχετικά καλός συλλογισμός, ενώ στο άλλο υπήρχαν χαμηλότερες επιδόσεις στην σκέψη και πολύ χαμηλότερη τάση συστηματοποίησης.

- Σύμφωνα με έρευνες περίπου 1 στους 3 Έλληνες (28,7%- 33%) πιστεύει ότι τα ίχνη στον ουρανό (contrails) είναι χημικές ή βιολογικές ουσίες που ψεκάζονται σκόπιμα.

- Aνάμεσα στις θεωρίες συνωμοσίας είναι και η υπερθέρμανση του πλανήτη, ότι δεν πρόκειται για πραγματικότητα αλλά για επινόηση των ισχυρών για κέρδος και περισσότερο έλεγχο.

Στη δεύτερη μελέτη συμμετείχαν 145 ενήλικες με διαγνωσμένη διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η τάση αναζήτησης μοτίβων ενίσχυε σημαντικά τη σχέση μεταξύ χαρακτηριστικών αυτισμού και πίστης σε θεωρίες συνωμοσίας. Όταν η τάση συστηματοποίησης ήταν χαμηλή, τα χαρακτηριστικά από μόνα τους δεν σχετίζονταν ιδιαίτερα με την αποδοχή τέτοιων θεωριών. Αντίθετα, όταν η τάση αυτή ήταν υψηλή, η σύνδεση γινόταν σαφώς ισχυρότερη. Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι η έντονη αναζήτηση μοτίβων και συστημάτων φαίνεται να παίζει πιο καθοριστικό ρόλο στην αποδοχή θεωριών συνωμοσίας από ό,τι η διάγνωση αυτισμού από μόνη της.

Πιο απλά, διαπιστώθηκε ότι όσοι εμφανίζουν εντονότερη τάση συστηματοποίησης είναι πιο πιθανό να πιστέψουν στις θεωρίες αυτές, ακόμα και αν η κριτική σκέψη τους βρίσκεται σε υψηλό επίπεδο. Το πρόβλημα που προκύπτει είναι ότι όταν υιοθετήσουν μια εξήγηση που εκτιμούν ότι είναι σωστή, μπορεί να είναι δύσκολο να την εγκαταλείψουν.

Ο Δρ. Γεωργίου, μιλώντας στον Independent, εξήγησε πως «οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να φαίνονται σαν ένας εξαιρετικά οργανωμένος τρόπος για να κατανοήσουν τα περίπλοκα ή απρόβλεπτα γεγονότα» και πρόσθεσε ότι «συχνά προσφέρουν αυτή την αίσθηση τάξης. Συνδέουν εκκρεμότητες. Ακόμα και όταν κάποιος έχει ισχυρή ικανότητα συλλογισμού, η επιθυμία του για αυστηρές εξηγήσεις μπορεί να επισκιάσει την ικανότητά του να αμφισβητήσει αυτές τις πεποιθήσεις».

Fake news και Έλληνες

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Marc για λογαριασμό του Athens Alitheia Forum, το οποίο διοργάνωσε η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, το 86,7% των ερωτηθέντων ανησυχούν για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων και κατά 73,5% πιστεύουν πως ο μέσος πολίτης δύσκολα μπορεί να διακρίνει μια ψευδή είδηση. Στο ερώτημα αν έχουν πιστέψει fake news το 53,1% απάντησε θετικά. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν πως σε ποσοστό 77,1% τα fake news που συναντούν σχετίζονται με την πολιτική, ενώ ακολουθούν τα διεθνή ζητήματα με 26,4% και τα οικονομικά με 24,8%.

Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image

Πηγή: newmoney.gr